Birlikte yaşamanın
ortak zemini.

Türkiye Devleti bir Cumhuriyettir. Cumhuriyet, yurttaşların eşit siyasal ortaklığına ve kamu görevlerinin seçim veya hukuka bağlı atama yoluyla, süreli ve hesap verebilir biçimde kullanılmasına dayanır.

Türkiye Cumhuriyeti; insan onuruna ve insan haklarına dayanan, demokratik, laik, sosyal ve ekolojik bir hukuk devletidir. Atatürk'ün bağımsızlık, çağdaşlaşma ve yurtta barış anlayışını, çoğulcu demokrasi ve evrensel insan haklarıyla birlikte yaşatır.

Devlet bütün inançlar ve inançsızlık karşısında tarafsızdır. Hukuk kuralları demokratik usullerle oluşturulur; hiçbir dinî, ideolojik veya ekonomik otorite kamu gücünü hukuk dışında yönlendiremez.

Egemenlik kayıtsız ve şartsız milletindir. Millet, bütün yurttaşların eşit siyasal topluluğudur. Egemenlik, bu Anayasanın belirlediği organlar ve katılım yollarıyla kullanılır.

Hiçbir kişi veya kurum kaynağını Anayasadan almayan bir yetki kullanamaz. Seçim kazanmak, temel hakları kaldırma veya denetimden bağışık olma yetkisi vermez.

Türkiye Cumhuriyeti, ülkesi ve yurttaşlık bağı bakımından bir bütündür. Devletin örgütlenmesi üniter yapı içinde demokratik yerinden yönetim, hizmette halka yakınlık ve yerel mali yeterlilik esaslarına dayanır.

Yerel özerklik, temel hakları ve ülke genelinde eşit kamu hizmetine erişimi zayıflatmak için kullanılamaz.

Devletin resmî dili Türkçedir. Bayrağı, biçimi kanunla belirlenen beyaz ay yıldızlı al bayraktır. Millî marşı İstiklâl Marşıdır. Başkenti Ankara'dır.

Resmî dil, kişilerin başka dilleri öğrenmesini, kullanmasını, kültürünü yaşatmasını veya kamu hizmetinden yararlanırken gerekli dil desteğini almasını engelleyen bir gerekçe olamaz.

Anayasa; yasama, yürütme, yargı, idare ve diğer bütün kişi ve kuruluşları bağlar. Kanunlar ve kamu işlemleri Anayasaya aykırı olamaz.

Temel hak hükümleri doğrudan uygulanır. Bir hakkın kullanımına ilişkin kanun çıkarılmamış olması o hakkı ortadan kaldırmaz. Kamu makamları, kararlarının anayasal dayanağını ve gerekçesini açıklamakla yükümlüdür.

Yasama yetkisi Türkiye Büyük Millet Meclisine, yürütme görevi Meclise karşı sorumlu Bakanlar Kuruluna, yargı yetkisi bağımsız ve tarafsız mahkemelere aittir. Cumhurbaşkanı devletin birliğini temsil eder.

Hiçbir organ diğerinin anayasal görevini üstlenemez. Kamu kaynakları bir partinin veya kişinin siyasal üstünlüğü için kullanılamaz; kamu görevlisi devlete ve hukuka bağlıdır.

Devlet, uluslararası hukuka ve insan hakları yükümlülüklerine uyar; uyuşmazlıkların barışçı çözümünü gözetir. Usulüne göre yürürlüğe konulmuş insan hakları antlaşmalarıyla kanunların çatışmasında hakka daha geniş koruma sağlayan hüküm uygulanır.

İnsan hakları antlaşmalarından çekilme, Meclis üye tam sayısının üçte ikisinin açık oyu ve Anayasa Mahkemesinin hak güvenceleri yönünden ön denetimi olmadan kararlaştırılamaz. Bağlayıcı uluslararası yargı kararlarının uygulanması sağlanır.

İnsan onuru dokunulmazdır. Herkes doğuştan, devredilemez ve vazgeçilemez temel haklara sahiptir. Devlet bu haklara saygı duyar, onları kamu gücünden ve üçüncü kişilerin ihlalinden korur.

Hakların kullanılması vatandaşlık, karşılıklılık veya çoğunluğun onayına bağlı tutulamaz; yalnızca bu Anayasada açıkça yurttaşlara özgülenmiş siyasal haklar saklıdır.

Herkes hukuk önünde eşittir. Cinsiyet, cinsel yönelim, cinsiyet kimliği, dil, etnik köken, renk, inanç, inançsızlık, engellilik, yaş, servet, doğum, siyasal görüş veya benzeri sebeplerle ayrımcılık yapılamaz.

Aynı durumda olanlara farklı, farklı durumda olanlara aynı işlem yapılması nesnel, haklı ve ölçülü bir gerekçeye dayanmalıdır. Kamu makamları eşitliği gerçekleştirecek tedbirleri almakla yükümlüdür.

Kadınlar ve erkekler eşit haklara sahiptir. Devlet; şiddet, bakım yükü, ekonomik bağımlılık ve temsil engellerini giderecek etkili tedbirleri alır. Fiilî eşitliği amaçlayan ölçülü özel önlemler ayrımcılık sayılmaz.

Şiddet riski altındaki kişilere koruma, sığınma, hukuki yardım ve geçim desteği gecikmeksizin sağlanır. Kamu makamlarının koruma yükümlülüğünü ihmal etmesine karşı etkili başvuru ve tazminat yolu bulunur.

Herkesin yaşam ve maddi ve manevi bütünlüğünü koruma hakkı vardır. Ölüm cezası verilemez. İşkence, insanlık dışı veya aşağılayıcı muamele ve zorla kaybetme mutlak olarak yasaktır.

Kolluk güç kullanımı zorunluluk, son çare ve orantılılık ilkelerine bağlıdır. Devlet gözetimindeki her ölüm ve kötü muamele iddiası bağımsız, hızlı ve etkili biçimde soruşturulur.

Kimse kanunda belirtilen sebepler ve usuller dışında özgürlüğünden yoksun bırakılamaz. Yakalama sebepleri derhâl, anlaşılan dilde bildirilir; kişi avukata, yakınına haber verilmesine ve sağlık muayenesine erişir.

Yakalanan kişi en geç yirmi dört saat içinde hâkim önüne çıkarılır. Yalnızca zorunlu sevk süresi bu süreden ayrı tutulabilir ve on iki saati aşamaz. Tutuklama somut kaçma veya delil karartma tehlikesine dayanan son çaredir; otomatik ve süresiz devam ettirilemez. Özgürlüğünden yoksun bırakılan herkes, tutulmasının hukuka uygunluğunu ve devamının gerekliliğini süratle inceletecek mahkemeye her aşamada başvurabilir; hukuka aykırı tutma derhâl sona erdirilir. Hukuka aykırı özgürlük kısıtlaması etkili tazminat doğurur.

Herkes, hak ve yükümlülükleriyle ilgili uyuşmazlıklarda ve suç isnatlarında önceden kanunla kurulmuş bağımsız ve tarafsız mahkemeye erişme hakkına sahiptir. Yargılama makul sürede, aleni ve gerekçeli olarak yürütülür; istisnalar yalnızca zorunlu ve ölçülü olabilir.

Savunma, silahların eşitliği, masumiyet karinesi, tercüman ve etkili kanun yolu güvence altındadır. Ekonomik yetersizlik adalete erişimi engelleyemez; yeterli adli yardım sağlanır. Hak ihlalini giderebilecek etkili başvuru yolu kanunla kapatılamaz.

Kanunsuz suç ve ceza olmaz. Suç ve cezalar geçmişe yürütülemez; kişi lehine sonraki hüküm uygulanır. Ceza sorumluluğu şahsidir; toplu cezalandırma ve genel müsadere yasaktır.

Hukuka aykırı elde edilmiş delil hükme esas alınamaz. Hiç kimse kendisini veya kanunda belirtilen yakınlarını suçlayıcı beyanda bulunmaya zorlanamaz. Aynı fiilden kesin hükümle sonuçlanan bir yargılamanın, dar ve güvenceli yeniden yargılama hâlleri dışında tekrarı yasaktır.

Özel hayat, aile hayatı, konut ve haberleşme gizliliği korunur. Arama, dinleme ve haberleşmeye müdahale, somut olgulara dayalı, kapsamı ve süresi belirli hâkim kararıyla yapılır.

Gecikmenin yakın ve ağır bir tehlike doğurduğu hâllerde kanunun yetkilendirdiği makamın kararı en geç yirmi dört saatte hâkim onayına sunulur; hâkim yirmi dört saatte karar vermezse tedbir sona erer ve hukuka aykırı kayıtlar yok edilir. Genel, ayrım gözetmeyen kitlesel gözetim yapılamaz.

Herkes kendisine ilişkin verilerin hangi amaçla işlendiğini öğrenme, erişme, düzeltme, hukuka aykırı verinin silinmesini ve bağımsız denetimi isteme hakkına sahiptir. Veri işleme, açık kanuni dayanak veya özgür ve bilgilendirilmiş rıza ile belirli amaç, asgari veri ve gerekli saklama süresiyle sınırlıdır.

Hak veya kamu hizmetine erişim üzerinde önemli sonuç doğuran otomatik kararlarda kişi bilgilendirilir; anlaşılır gerekçe, anlamlı insan incelemesi ve yargıya başvuru sağlanır. Algoritmalar kamu makamlarının sorumluluğunu kaldırmaz. Kamu kararlarına dayanak yapılan yapay zekâ çıktıları ve hukuki kaynaklar yetkili insan tarafından doğrulanır; yargılama ve yaptırım bütünüyle otomatik sisteme bırakılamaz. Siyasal görüş çıkarmak veya seçmeni gizlice yönlendirmek amacıyla hukuka aykırı veri profillemesi yasaktır.

Herkes düşünce ve kanaat sahibi olma, bunları açıklama, yayma, arama ve edinme hakkına sahiptir. Hiç kimse düşüncesini açıklamaya veya resmî bir görüşü benimsemeye zorlanamaz.

Kamu makamları, siyasal kişiler ve kurumlar sert eleştiriye katlanır. Barışçı görüş, hiciv veya rahatsız edici ifade tek başına suç sayılamaz. Şiddete doğrudan teşvik ve kişilerin haklarına somut zarar gibi sınırlama sebepleri 34 üncü maddenin güvencelerine tabidir.

Basın, yayın ve dijital habercilik özgürdür; ön sansür uygulanamaz. Gazetecilik kaynağı ve kamusal yarar için yapılan haber araştırması korunur. Yayına müdahale ancak somut ve ağır bir hak ihlalini gidermek için hâkim kararıyla, içeriğe özgü ve ölçülü olabilir.

Kamu yayıncılığı bağımsız ve çoğulcudur. Kamu ilanları, reklamlar ve yayın lisansları nesnel ve açık ölçütlerle dağıtılır. Medya sahipliği ve gerçek faydalanıcılar açıklanır; haber çoğulculuğunu ortadan kaldıran yoğunlaşmaya karşı tedbir alınır.

Herkes inanma, inanmama, inancını değiştirme ve tek başına veya birlikte yaşama özgürlüğüne sahiptir. Kimse ibadete, dinî eğitime veya inancını açıklamaya zorlanamaz.

Devletin din ve inanç alanındaki hizmetleri tarafsızlık, gönüllülük ve eşitlik esasına dayanır; herhangi bir inancı üstün kılamaz. Eğitimde dinler hakkında nesnel bilgi verilebilir; mezhepsel veya inanca dayalı öğretim gönüllü tercih dışında zorunlu tutulamaz.

Herkes önceden izin almadan silahsız ve barışçı toplantı ve gösteri düzenleyebilir, bunlara katılabilir. Bildirim yalnızca güvenlik ve hizmet düzenlemesine yöneliktir; izne dönüştürülemez.

Kamu makamları toplantının gerçekleşmesini kolaylaştırır. Somut, yakın ve ağır tehlike gösterilmeden genel yasak konulamaz. Bireysel şiddet eylemi barışçı katılımcıların hakkını ortadan kaldırmaz. Kolluk müdahalesi son çaredir; yasak ve müdahalelere karşı toplantı tarihinden önce sonuç verebilen yargı yolu sağlanır.

Herkes dernek, vakıf, sendika ve meslek örgütü kurma, bunlara katılma ve katılmama hakkına sahiptir. Örgütlerin yönetimi üyelerinin demokratik iradesine dayanır.

Kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşları mesleki özerkliğe sahiptir. İdare, seçimle oluşmuş organları görevden alamaz; geçici görevden uzaklaştırma ancak somut ağır hukuka aykırılık nedeniyle mahkemece kararlaştırılabilir. Meslek icrasına ilişkin zorunlu üyelik yalnızca kamu yararı ve ölçülülük gerektirdiğinde kanunla düzenlenebilir.

Herkes hukuka uygun biçimde seyahat ve yerleşme hakkına sahiptir. Yurttaşın ülkesine girişi engellenemez; yurttaş sınır dışı edilemez.

Yurt dışına çıkışın sınırlanması ancak somut yargılama veya infaz gereği için hâkim kararıyla, süreli ve ölçülü olabilir. Toplu sınır dışı etme yasaktır. İşkence veya ağır zulüm riski olan yere kimse geri gönderilemez; etkili bireysel inceleme ve başvuru sağlanır.

Herkes mülkiyet ve miras hakkına sahiptir. Mülkiyetin kullanımı başkalarının haklarına, çevreye ve kamu yararına karşı sorumluluk taşır.

Kamulaştırma kanuni dayanak, somut kamu yararı, bağımsız yargı denetimi ve gerçek karşılığın zamanında ödenmesi koşullarına bağlıdır. Yoksulluk veya siyasi görüş nedeniyle mülkiyete keyfî müdahale edilemez. Kamu için edinilen taşınmazın amacı dışında kullanılması hâlinde hak sahiplerine etkili giderim sağlanır.

Herkes nitelikli, laik, bilimsel, kapsayıcı ve erişilebilir eğitim hakkına sahiptir. Zorunlu eğitim ücretsizdir; ekonomik durum, engellilik, yerleşim yeri veya dil farklılığı eğitimden dışlanma nedeni olamaz.

Üniversiteler bilimsel, idari ve mali özerkliğe sahiptir. Akademik yöneticilerin belirlenmesinde üniversite bileşenlerinin demokratik katılımı güvence altına alınır. Bilimsel araştırma, sanat ve öğretim, siyasal sadakat şartına bağlanamaz. Türkçenin ortak eğitim dili niteliği korunurken farklı dillerin öğrenimi ve bu dillerde eğitimin koşulları eşitlik esasına göre kanunla düzenlenir.

Herkes özgürce seçtiği işte güvenli ve adil koşullarda çalışma, eşit değerde işe eşit ücret ve insanca yaşamaya yeterli gelir hakkına sahiptir. Zorla çalıştırma ve çocuk emeğinin sömürülmesi yasaktır.

Devlet işsizlikle mücadele eder, kayıt dışılığı ve güvencesizliği azaltır. Asgari ücret ve sosyal destekler, bağımsız yaşam maliyeti verileri ve çalışanların katılımıyla belirlenir. İş sağlığı ve güvenliği denetimi etkin ve bağımsız yürütülür.

Çalışanlar, kamu görevlileri dâhil, sendika kurma ve seçtikleri sendikaya katılma, toplu pazarlık ve grev hakkına sahiptir. Sendikal faaliyet nedeniyle ayrımcılık yapılamaz.

Hayat, sağlık veya güvenlik bakımından kesintisi yakın ve ağır tehlike doğuracak dar kapsamlı zorunlu hizmetlerde asgari hizmet, tarafların katılımı ve bağımsız yargı denetimiyle belirlenir. Grev genel ekonomik gerekçeyle yasaklanamaz. Zorunlu tahkim yalnızca grev hakkının meşru biçimde sınırlanabildiği alanlarda bağımsızlık ve yargıya erişim güvenceleriyle uygulanabilir.

Herkes koruyucu ve tedavi edici sağlık hizmetlerine ve sosyal güvenliğe erişme hakkına sahiptir. Acil ve temel sağlık hizmetleri ödeme gücü nedeniyle reddedilemez.

Devlet sağlık hizmetlerinin erişilebilirliğini, niteliğini ve bölgesel eşitliğini sağlar; yaşlılık, hastalık, engellilik, işsizlik ve bakım gereksinimlerine karşı kapsayıcı güvence kurar. Sağlık verileri ve kişinin bilgilendirilmiş rızası korunur.

Herkes güvenli ve insan onuruna uygun barınmaya, yeterli gıdaya, temiz suya ve temel enerji hizmetlerine erişme hakkına sahiptir. Devlet evsizliği ve temel hizmet yoksunluğunu önleyen politikalar geliştirir.

Tahliye ve dönüşüm işlemlerinde bilgilendirme, katılım, yargısal başvuru ve kırılgan kişiler için uygun barınma güvenceleri sağlanır. Konut politikası, afet riskini azaltmayı ve kamu kaynaklarının adil kullanımını gözetir.

Çocuk, bağımsız hak öznesidir. Çocuğun üstün yararı, görüşünün yaşına ve olgunluğuna uygun biçimde dinlenmesi ve gelişiminin korunması bütün işlemlerde esas alınır.

Çocuklar şiddet, ihmal, istismar, sömürü ve erken veya zorla evlilikten korunur. Çocuk adaleti onarıcı ve destekleyicidir; özgürlükten yoksun bırakma son çare ve en kısa süre için uygulanır. Çocukların kişisel verileri ve dijital güvenliği özel olarak korunur.

Engelli kişiler ve yaşlılar, bağımsız ve toplumsal yaşama eşit katılım hakkına sahiptir. Devlet erişilebilirlik, makul düzenleme, destekli karar verme ve toplum temelli bakım olanaklarını sağlar.

Engellilik nedeniyle eğitim, çalışma, oy verme veya adalete erişim hakkı ortadan kaldırılamaz. Destek ihtiyacı, kişinin hukuki iradesinin bütünüyle yok sayılmasına gerekçe yapılamaz.

Herkes kültürel yaşama katılma, kültürünü ve dilini yaşatma, geliştirme ve gelecek kuşaklara aktarma hakkına sahiptir. Kültürel miras, çeşitliliği içinde korunur.

Devletin kültür ve sanat destekleri çoğulcu, nesnel ve şeffaf ölçütlere dayanır. Hiç kimse kimliğini inkâra veya açıklamaya zorlanamaz. Kültürel haklar, kişilerin diğer temel haklarını sınırlamak için kullanılamaz.

Herkes kamu bilgilerine erişme, kamu makamlarına dilekçe sunma ve makul sürede gerekçeli cevap alma hakkına sahiptir. Bütçe, ihale, düzenleme hazırlıkları ve kamu istatistikleri erişilebilir biçimde yayımlanır.

Gizlilik ancak kanuni, belirli ve zorunlu bir amaca dayanır; süreli olur ve bağımsız denetime açıktır. Usulsüzlük, insan hakkı ihlali ve kamu kaynağı kaybını gizlemek için devlet sırrı ileri sürülemez. Kamusal yarar bildiriminde bulunanlar misillemeye karşı korunur.

Özgürlük kural, sınırlama istisnadır. Temel haklar yalnızca öngörülebilir bir kanunla, başkalarının haklarını veya somut bir anayasal kamu yararını korumak için, demokratik toplumda zorunlu ve ölçülü olduğu ölçüde sınırlanabilir. Hakkın özüne dokunulamaz.

Her sınırlamanın elverişliliğini, zorunluluğunu ve daha hafif araç bulunmadığını kamu makamı somut gerekçeyle gösterir. Soyut kamu düzeni, kamu yararı veya genel ahlak gerekçesi tek başına yeterli değildir; korunacak somut anayasal değer ve sınırlama ihtiyacı gösterilir. Bu madde, mutlak yasakları veya özel hak maddelerindeki daha güçlü güvenceleri azaltmaz. Temel haklar olağanüstü hâl dâhil yargısal denetim dışında bırakılamaz.

Türkiye Cumhuriyeti'ne vatandaşlık bağıyla bağlı herkes eşit yurttaştır. Vatandaşlığın kazanılması ve kaybı kanunla düzenlenir; keyfî vatandaşlıktan çıkarma ve vatansız bırakma yasaktır.

Vatandaşlık işlemleri gerekçeli ve yargı denetimine açıktır. Hiçbir yurttaş kökeni, inancı veya siyasal görüşü nedeniyle daha az hakka sahip sayılamaz.

On sekiz yaşını dolduran her yurttaş seçme ve seçilme hakkına sahiptir. Seçimler serbest, eşit, gizli oyla; açık sayım, döküm ve etkili yargı denetimi altında yapılır.

Seçim sistemi temsilde adalet ve seçmen iradesinin eşit ağırlığına dayanır. Milletvekili seçimlerinde ülke barajı yüzde üçü aşamaz. Seçim çevreleri bağımsız, nesnel ve yargı denetimine açık yöntemle belirlenir. Seçim kanunu değişiklikleri yürürlüğe girdikten sonraki bir yıl içinde yapılacak seçimlerde uygulanmaz.

Seçimleri bağımsız Yüksek Seçim Kurulu yönetir. Kurulun on bir üyesinden altısı Yargıtay ve Danıştayın kendi genel kurullarınca eşit sayıda, beşi Meclisçe üye tam sayısının beşte üçüyle seçilir. Üyeler en az on beş yıllık hukuk deneyimine sahip olur; son beş yılda parti yöneticiliği yapmış olanlar seçilemez.

Üyelik dokuz yıl için ve bir defalıktır. Kararlar gerekçeleri, karşıoyları ve sayısal sonuç verileriyle yayımlanır. Kurulun kesin kararlarına karşı yedi gün içinde Anayasa Mahkemesine başvurulabilir; Mahkeme en geç on beş günde karar verir. Seçim sonucunu etkileyebilecek hata etkili biçimde giderilir.

Siyasi partiler demokratik yaşamın vazgeçilmez unsurlarıdır. Kuruluşları serbesttir; parti içi seçim, aday belirleme ve mali işleyiş üyelerin katılımına, eşitliğe ve açıklığa dayanır.

Parti kapatma ancak şiddetin araç olarak benimsenmesi veya demokratik düzenin zorla ortadan kaldırılmasına yönelik somut ve ağır eylemler nedeniyle Anayasa Mahkemesinin üçte iki çoğunluğuyla, daha hafif yaptırımların yetersizliği gösterilerek uygulanabilir. Barışçı anayasa değişikliği savunusu kapatma sebebi değildir. Bireysel sorumluluk bulunmadan üyelerin hakları topluca kaldırılamaz.

Parti ve adayların bağışları, harcamaları ve gerçek finansman kaynakları açık biçimde yayımlanır. Bağış ve harcama sınırları, kamu yardımı ve denetim, adil rekabeti sağlayacak biçimde kanunla düzenlenir. Anonim ve yabancı devlet kaynaklı siyasal finansman yasaktır.

Ücretli siyasal içeriklerde destekleyen kişi, harcama ve hedefleme ölçütleri görünür kılınır. Hukuka aykırı kişisel veriyle seçmen profillemesi ve gizli kamu kaynaklı propaganda yasaktır. Yapay içeriklerin etiketlenmesi seçim dürüstlüğünü koruyacak ölçüde düzenlenir; eleştiri ve hiciv bastırılamaz.

Yüz bin seçmen bir kanun önerisinin Mecliste görüşülmesini isteyebilir; öneri altı ay içinde açık oturumda gerekçeli karara bağlanır. Bu usul anayasa değişikliğinin özel çoğunluklarını veya temel hak güvencelerini aşmak için kullanılamaz.

Önemli düzenlemelerde anlaşılır etki analizi, kamuya açık görüş alma ve görüşlerin değerlendirilmesine ilişkin rapor hazırlanır. Yerel katılım, yurttaş meclisleri ve erişilebilir danışma yolları kanunla güvence altına alınır. Bu yollar seçilmiş organların sorumluluğunu ve yargı denetimini kaldırmaz.

Türkiye Büyük Millet Meclisi altı yüz milletvekilinden oluşur. Seçimler dört yılda bir yapılır. Milletvekilleri yalnızca seçildikleri çevreyi veya partiyi değil bütün milleti temsil eder. Meclis, genel seçim kesin sonuçlarının Yüksek Seçim Kurulunca ilanını izleyen onuncu gün çağrısız toplanır; Meclis Başkanı seçilene kadar toplantıyı en yaşlı milletvekili yönetir.

Bir yurttaş aynı anda yürütmede bakanlık ve milletvekilliği görevini yürütemez. Bakan olarak görevlendirilen milletvekilinin üyeliği sona erer; boşalan üyeliğin seçmen iradesini koruyan usulle doldurulması kanunla düzenlenir.

Kanun yapma, değiştirme ve kaldırma yetkisi Meclise aittir; devredilemez. Temel haklar, suç ve cezalar, vergiler, kamu harcamalarının esasları ve idari teşkilatın temel ilkeleri kanunla düzenlenir.

Yürütme düzenlemeleri kanunun uygulanmasını sağlar; kanuna aykırı olamaz veya kanunun bulunmadığı alanda asli kural koyamaz. Olağanüstü hâlde de kanun hükmünde kararname çıkarılamaz.

Kanun teklifleri gerekçe, mali etki ve temel hak değerlendirmesiyle yayımlanır. Konuyla doğrudan ilgisi olmayan düzenlemeler aynı teklifte birleştirilemez. Komisyonlarda uzmanlar ve etkilenen toplumsal kesimler dinlenir.

Tekliflerin kamuya açıklanmasıyla son oylaması arasında en az on beş gün bulunur. Yakın ve ağır tehlikeye ilişkin acil usul Meclis üye tam sayısının beşte üçüyle kararlaştırılır; gerekçe ve komisyon incelemesi kaldırılamaz. Yasama kayıtları ve oylar kamuya açıktır.

Meclis üye tam sayısının salt çoğunluğuyla toplanır. Anayasada başka çoğunluk öngörülmedikçe kararlar katılanların salt çoğunluğuyla alınır; karar yeter sayısı üye tam sayısının üçte birinden az olamaz.

Anayasada belirtilen beşte üç ve üçte iki çoğunluklar her zaman üye tam sayısı üzerinden hesaplanır. Çekimser ve geçersiz oylar gerekli kabul oyu sayısını azaltmaz.

Meclis Başkanı tarafsızdır. Başkanlık divanı ve komisyonlar siyasal temsile orantılı oluşur. Kesin hesap ve kamu harcamalarını inceleyen komisyonun başkanı muhalefet gruplarınca belirlenir.

Muhalefete düzenli genel görüşme ve denetim gündemi ayrılır. En az yirmi milletvekili bir önerinin komisyonda görüşülmesini ve gerekçeli karara bağlanmasını isteyebilir. İçtüzük, azınlığın bilgi edinme ve söz hakkını ortadan kaldıramaz.

Başbakan ve bakanlar yazılı soruları en geç on beş gün içinde gerekçeli yanıtlar; Mecliste düzenli sözlü soru oturumlarına katılır. Gerçek dışı veya eksik bilgi vermenin siyasal ve hukuki sorumluluğu kanunla düzenlenir.

Milletvekillerinin beşte biri Meclis araştırması açılmasını sağlayabilir. Araştırma komisyonları kamu kurumlarından belge ister ve ilgilileri dinler. Soruşturma gizliliği, kişisel veri veya ulusal güvenlik gerekçeleri gerekli kapalı incelemeyi sağlayabilir; denetimi tümüyle ortadan kaldıramaz.

Milletvekilleri Meclis çalışmasındaki oy, söz ve barışçı siyasal ifadelerinden dolayı hukuken sorumlu tutulamaz. Bu güvence şiddet emri veya tehdidi kapsamaz.

Yasama dokunulmazlığı yargılamayı sürekli engelleyen bir ayrıcalık değildir. Kaldırma kararı bireysel dosya ve gerekçeyle, savunma hakkı tanınarak verilir; Anayasa Mahkemesine başvurulabilir. Tutuklama, Meclis faaliyetini bastırma aracı olamaz. Görev süresince işlemeyen zamanaşımı süreleri üyeliğin sona ermesiyle devam eder.

Vergi koyma ve kamu harcamasına izin verme yetkisi Meclise aittir. Bütçe ve kesin hesap birlikte, karşılaştırılabilir verilerle ve kamuya açık biçimde görüşülür.

Bütçe dışı fon, kamu şirketi, kamu özel işbirliği ve garanti yükümlülükleri denetimden kaçırılamaz. Bütçe kanununa sürekli maddi hukuk düzenlemeleri konulamaz. Meclisin bütçe incelemesine yeterli süre ve bağımsız uzman desteği sağlanır.

Uluslararası antlaşmaların onaylanması ve sona erdirilmesi kanuna dayanır; insan haklarına ilişkin özel güvence saklıdır. Egemenlik yetkilerinin uluslararası bir kuruma devri üye tam sayısının üçte iki çoğunluğunu ve Anayasa Mahkemesinin ön denetimini gerektirir.

Savaş ilanı ve ülke dışında askerî güç kullanımı Meclisin açık, amacı ve süresi belirli kararına bağlıdır. Silahlı saldırıya zorunlu ilk karşılık verilirse Meclis yirmi dört saat içinde toplantıya çağrılır ve en geç yetmiş iki saat içinde karar verir. Kuvvet kullanımı uluslararası hukuka uygun olmak zorundadır.

Meclis, üye tam sayısının beşte üçüyle kendi seçimlerini yenileyebilir. Cumhurbaşkanı veya Bakanlar Kurulu Meclisi tek taraflı feshedemez. Hükûmet kurulamaması hâlindeki 58 inci madde saklıdır.

Yenileme kararından sonraki doksan gün içinde seçim yapılır. Mevcut Meclis yeni Meclis göreve başlayana kadar görevini sürdürür. Seçim yenilemesi, devam eden yargısal süreçleri ve kamu hesaplarının denetimini sona erdirmez.

Cumhurbaşkanı, kırk yaşını doldurmuş ve milletvekili seçilme yeterliğine sahip yurttaşlar arasından Meclis üye tam sayısının beşte üçüyle, yedi yıl için ve bir defalığına seçilir. Parti üyeliği ve diğer görevleri sona erer.

Adaylık için en az altmış milletvekilinin önerisi gerekir. Her turda aynı nitelikli çoğunluk aranır; çoğunluk sağlanamazsa yeni adaylıklar açılır ve en geç otuz günde bir açık oylama yapılır. Seçim görev süresinin bitiminden altmış gün önce başlar. Makamın boşalması, Cumhurbaşkanının geçici olarak görev yapamaması veya görev süresi sonunda yeni Cumhurbaşkanının seçilememesi hâlinde Meclis Başkanı vekâlet eder. Vekâlet sırasında yalnızca devletin temsili, kanunların yayımlanması ve Meclisçe seçilen Başbakan ile onun önerdiği bakanların atanması görevleri yürütülür; vekâlet eden kişi Cumhurbaşkanlığına aday olamaz. Boşalma hâlinde seçimin altmış gün içinde tamamlanması esastır; tamamlanamazsa aynı çoğunlukla seçim oylamaları sürer ve vekâlet yeni Cumhurbaşkanı göreve başlayana kadar bu dar yetkilerle devam eder.

Cumhurbaşkanı devleti temsil eder; Meclisçe seçilen Başbakanı atar; kanunları on beş gün içinde yayımlar veya gerekçeyle bir kez geri gönderir. Meclis geri gönderilen kanunu üye tam sayısının salt çoğunluğuyla aynen kabul ederse kanun yayımlanır. Anayasa değişiklikleri geri gönderilemez.

Cumhurbaşkanının yürütmeye ilişkin işlemleri Başbakan ve ilgili bakanın karşı imzasıyla geçerlidir. Geri gönderme, Anayasa Mahkemesine başvurma, Başbakanı atama ve temsil görevleri dışında bağımsız siyasal takdir yetkisi yoktur. Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle genel kural konulamaz.

Cumhurbaşkanı hukuka bağlıdır; göreviyle ilgili işlemler yargı denetimine açıktır. Karşı imzalı işlemlerin siyasal sorumluluğu Bakanlar Kuruluna aittir.

Görevle ilgili suç iddiasında üye tam sayısının üçte biri soruşturma isteyebilir; beşte üçü soruşturma açar, üçte ikisi Yüce Divana sevk eder. Kişisel suçlar olağan mahkemelerde görülür. Görev nedeniyle yargılamanın ertelendiği hâllerde zamanaşımı işlemez. Görevden kaynaklanan sürekli yargı bağışıklığı kurulamaz.

Başbakan, milletvekili seçilme yeterliğine sahip kişiler arasından Meclis üye tam sayısının salt çoğunluğuyla seçilir; bu seçim hükûmete güvenoyu sayılır. Cumhurbaşkanı seçilen Başbakanı üç gün içinde atar. Başbakan, seçilmesinden itibaren yedi gün içinde bakan listesini Cumhurbaşkanına sunar; Cumhurbaşkanı önerilen bakanları üç gün içinde atar. Bu atamalar bağlı yetkidir. Süresinde yapılmayan bağlı atama, sürenin sonunda kendiliğinden gerçekleşmiş sayılır ve Meclis Başkanınca yayımlanır.

Yeni hükûmet, Başbakan ve bakanlarının atanmasının tamamlandığı gün göreve başlar; önceki hükûmet o ana kadar 58 inci maddedeki sınırlarla geçici görev yapar. Hükûmet programı göreve başlamasından itibaren yedi gün içinde Meclise sunulur; ayrıca güvenoyu aranmaz.

Bakanlar Kurulu iç ve dış siyaseti kanunlar çerçevesinde yürütür; Meclise karşı birlikte sorumludur. Bakanlar kendi görev alanlarındaki işlemlerden ayrıca sorumludur.

Üst düzey kamu görevlilerinin atanması nesnel liyakat ölçütlerine, gerekçeye ve yargı denetimine dayanır. Bakanlar bir kamu veya özel kuruluşun yönetiminde görev alamaz; ticari çıkarlarını açıklar ve çıkar çatışmasından çekilir. Kamu görevini parti faaliyetine dönüştüremez.

Meclis, üye tam sayısının en az beşte birinin önerisi üzerine ve yeni Başbakanı aynı kararda üye tam sayısının salt çoğunluğuyla seçerek hükûmeti görevden alabilir. Öneri verildikten kırk sekiz saat geçmeden oylanamaz.

Yeni Başbakanın seçimi güvenoyu sayılır; hükûmetin kuruluşu ve görevin devri 54 üncü maddeye göre tamamlanır. Bir bakanın görevden alınması üye tam sayısının salt çoğunluğuyla kararlaştırılabilir; yeni bakan Başbakanın önerisi üzerine Cumhurbaşkanınca üç gün içinde atanır. Bu atama bağlı yetkidir. Süresinde yapılmayan bağlı atama, sürenin sonunda kendiliğinden gerçekleşmiş sayılır ve Meclis Başkanınca yayımlanır. Atama tamamlanana kadar ilgili bakanlığın zorunlu işlerini Başbakanın görevlendirdiği başka bir bakan yürütür.

Başbakan ve bakanların idari işlemleri olağan yargı denetimine tabidir. Görev suçları için milletvekillerinin beşte biri soruşturma isteyebilir; salt çoğunluk soruşturma açar ve beşte üç çoğunluk Yüce Divana sevk eder.

Kişisel suçlarda olağan ceza usulü uygulanır. Soruşturma ve sevk işlemleri belirli sürede, delile dayalı ve savunma hakkı korunarak yürütülür. Kamu zararının tazmini, siyasal sorumluluktan ayrı olarak istenebilir.

Yeni Meclisin ilk toplantısından, hükûmetin istifasından, Başbakanlık makamının boşalmasından veya 56 ncı madde uyarınca yeni Başbakanın seçilmesinden itibaren altmış gün içinde 54 üncü maddeye göre göreve başlamış bir hükûmet kurulamazsa Meclis seçimleri kendiliğinden yenilenir. Bu süre aynı kuruluş sürecindeki aday veya Başbakan değişikliğiyle yeniden başlamaz. Yüksek Seçim Kurulu doksan gün içinde seçimi yapar. Bu süre içinde Meclis denetim görevini sürdürür.

Yeni hükûmet göreve başlayana kadar önceki hükûmet geçici olarak görev yapar. Başbakanın ölümü veya Başbakanlık makamının başka nedenle boşalması hâlinde Bakanlar Kurulu kendi üyeleri arasından bir vekil seçer; seçim yapılana kadar kesintisiz bakanlık görev süresi en uzun olan, eşitlik hâlinde en yaşlı bakan vekâlet eder. Geçici hükûmet zorunlu kamu hizmetleri dışında uzun vadeli mali yük, üst kademe ataması veya geri döndürülemez işlem yapamaz; zorunlu istisnaları Meclisin ön onayına sunar. Seçim sürecinde kamu kaynaklarının tarafsızlığı bağımsız denetime tabidir.

Mahkemeler bağımsız ve tarafsızdır. Hiçbir makam yargıya emir, talimat, tavsiye veya telkin veremez. Hâkimler Anayasaya, hukuka ve vicdani kanaatlerine göre karar verir.

Hâkimler rızaları dışında görev yeri değişikliği, erken emeklilik veya görevden alma tehdidine karşı güvence altındadır. Zorunlu nakil ve disiplin işlemleri açık kanuni ölçütlere, savunma hakkına ve bağımsız yargı denetimine tabidir. Yargı teşkilatı değişikliği belirli davaların sonucunu etkilemek için kullanılamaz.

Savcılar kanunilik, tarafsızlık ve lehe ve aleyhe delilleri araştırma yükümlülüğüyle görev yapar. Yürütme belirli bir dosyada soruşturma açılması, kapatılması veya kişinin hedef alınması için talimat veremez.

Savunma yargının kurucu unsurudur. Avukatlık ve barolar bağımsızdır. Avukat müvekkiliyle özdeşleştirilemez; mesleki iletişimin gizliliği ve dosyaya etkili erişim korunur. Adli kolluk, soruşturma işlemlerinde savcının hukuka uygun talimatına bağlıdır.

Hâkimlerin mesleğe kabul, atama ve disiplin işlerini on üç üyeli Hâkimler Kurulu; savcıların aynı işlerini dokuz üyeli Savcılar Kurulu yürütür. Adalet Bakanı ve yürütme görevlileri bu kurullara üye olamaz.

Hâkimler Kurulunun yedi üyesi hâkimlerce, Savcılar Kurulunun beş üyesi savcılarca gizli oy ve çoğulcu temsil usulüyle seçilir. Diğer üyeler, en az on beş yıllık deneyime sahip avukatlar ve hukuk akademisyenleri arasından Meclisçe beşte üç çoğunlukla seçilir. Üyelik altı yıl ve bir defalıktır. Kurulların bütün bireysel meslek ve disiplin kararları idari yargı denetimine açıktır.

Anayasa Mahkemesi on beş üyeden oluşur. Beş üye Yargıtay ve Danıştay genel kurullarının ortak seçim kurulu tarafından yüksek hâkimler arasından; beş üye barolar ve hukuk fakültelerinin kanunla eşit temsile dayalı oluşturduğu seçim kurulu tarafından avukat ve hukuk akademisyenleri arasından seçilir. Beş üye ise en az on beş yıllık hukuk deneyimine sahip adaylar arasından Meclisçe beşte üç çoğunlukla seçilir.

Seçimlerin tümü açık adaylık, mesleki yeterlilik incelemesi, kamuya açık dinleme ve gerekçeli değerlendirmeye dayanır. Üyelik on iki yıl ve bir defalıktır. Son beş yılda parti yöneticisi, milletvekili veya bakan olanlar seçilemez. Yürütme üye seçemez veya görevden alamaz.

Anayasa Mahkemesi kanunların ve Meclis İçtüzüğünün Anayasaya uygunluğunu, anayasa değişikliklerinin 91 ve 92 nci maddelerdeki sınır ve usullere uygunluğunu denetler. Bireysel başvuruları, siyasi parti kapatma davalarını, seçim itirazlarını ve Anayasada öngörülen diğer uyuşmazlıkları karara bağlar; Yüce Divan sıfatıyla görev yapar.

Cumhurbaşkanı, Meclisteki siyasi parti grupları veya en az altmış milletvekili yayımı izleyen altmış gün içinde iptal davası açabilir. Mahkemeler bakmakta oldukları davada uygulanacak bir hükmü somut norm denetimine sunabilir. Mahkemenin görevleri kanunla daraltılamaz.

Herkes, kamu gücünün bu Anayasada güvence altına alınan bir temel hakkını ihlal etmesi nedeniyle, etkili olağan başvuru yollarını tükettikten sonra Anayasa Mahkemesine başvurabilir. Başvuru süresi nihai kararın öğrenilmesinden itibaren otuz gündür.

Olağan yolun etkisiz olduğu veya geri dönülmez ağır zarar tehlikesi bulunduğu hâllerde tüketme şartı aranmaz. Mahkeme geçici tedbir verebilir; ihlalin giderilmesine, yeniden yargılamaya ve uygun tazminata karar verebilir. Aşırı şekilcilik ve başvuru maliyeti hak aramayı engelleyemez.

Anayasa Mahkemesi ve diğer mahkemelerin kesin kararları bütün kamu makamlarını bağlar. Hiçbir makam kararı uygulamayı reddedemez, değiştiremez veya sonuçsuz bırakamaz.

İhlal kararında belirtilen tedbirler gecikmeksizin, karar başka bir süre belirlememişse en geç otuz gün içinde yerine getirilir. Anayasa Mahkemesi uygulamayı izleyebilir ve ek giderim kararlaştırabilir. Kasıtlı uygulamama kişisel hukuki ve disiplin sorumluluğu doğurur; suç oluşturan fiiller bağımsız biçimde soruşturulur.

Hiç kimse önceden kanunla kurulmuş mahkemesi dışında bir merci önüne çıkarılamaz. Bir olaya veya kişiye özgü olağanüstü mahkeme kurulamaz. Yargıtay adli, Danıştay idari yargının en yüksek inceleme merciidir; görev ayrılığı ve etkili kanun yolu kanunla düzenlenir.

Yüksek mahkeme üyeleri liyakat, mesleki çeşitlilik ve gerekçeli değerlendirmeyle ilgili yargı kurulunca seçilir. Askerî disiplin, olağan yargı denetimi dışına çıkarılamaz; askerî suçlar da bağımsız sivil mahkemelerde görülür. Mahkemelerin iş yükü ve bütçesi makul sürede yargılamayı sağlayacak biçimde düzenlenir.

Hak arama özgürlüğü sözleşme veya kanunla etkisizleştirilemez. Tahkim iradi, tarafsız, bağımsız ve adil usule dayalıdır. Zorunlu tahkim ancak dar bir kamu yararı gereğiyle kanunla kurulabilir; bağımsızlık ve temel usul güvenceleri bakımından mahkeme denetimi mutlaka sağlanır.

Spor kuruluşlarının karar organları ve disiplin mercileri çıkar çatışmasından uzak çalışır. Sporcu, kulüp, çalışan ve diğer ilgililerin savunma ve gerekçeli karar hakları korunur. İdari, mali ve hak etkileyen kararlar sırf spor alanına ait olduğu için yargı denetimi dışında bırakılamaz.

İdare kanuna bağlıdır; eşit, tarafsız, gerekçeli ve makul sürede işlem yapar. Kişi aleyhine karar öncesinde dinlenme, dosyaya erişme ve başvuru yollarını öğrenme hakkına sahiptir.

İdarenin bütün eylem ve işlemleri yargı denetimine açıktır. Kamu zararı ve hak ihlali etkili biçimde giderilir. İdare mahkemenin yerine geçerek yargısal yetki kullanamaz; mahkemeler de hukuka uygunluk denetimini yaparken idarenin meşru takdirini üstlenmez.

Kamu görevine girişte görevin gerektirdiği nesnel yeterlik dışında ayrım gözetilemez. İlan, değerlendirme ölçütleri, sınav sonuçları ve itiraz usulleri açıktır. Sözlü sınav kullanılırsa kayıt altına alınır ve etkili denetime elverişli olur.

Kamu görevlisi hukuka aykırı emri yerine getirmez; konusu suç olan emir hiçbir koşulda uygulanamaz. Siyasal sadakat, akrabalık veya örgütsel bağlılık atama ve yükselme ölçütü olamaz. Hukuka uygun bildirimde bulunan görevli korunur.

Yerel yönetimlerin karar organları serbest seçimle oluşur. Yerel görevler, yetkiler ve kaynaklar kanunla belirlenir; görevle orantılı ve öngörülebilir mali kaynak sağlanır. Yerel hizmetlerde katılım ve açıklık esastır.

Seçilmiş bir yerel yönetici ancak bağımsız mahkemenin somut gerekçeli ve süreli kararıyla geçici olarak görevden uzaklaştırılabilir. Bu hâlde görevi yerel meclisin kendi içinden seçeceği kişi yürütür. Merkezî idare seçilmiş organın yerine siyasi takdirle yönetici atayamaz; hukuka uygunluk ve mali denetim sürer.

Seçilmişler ve üst düzey kamu görevlileri görev öncesinde, görev sırasında ve görev sonunda mal varlıklarını, önemli mali çıkarlarını ve hediye kayıtlarını açıklar. Özel hayatın zorunlu koruması saklı kalmak üzere kamusal denetim sağlanır.

Kendisi, yakını veya bağlantılı kuruluş yararına işlem yapan görevli karar sürecinden çekilir. Lobicilik ve kamu görevi sonrasında ilgili özel sektöre geçiş süreleri şeffaf kurallara bağlanır. Kamu gücüyle kişisel zenginleşme bağımsız soruşturma ve yaptırıma tabidir.

Kişisel veri, rekabet, yayıncılık, kamu ihalesi ve benzeri alanlardaki bağımsız kurumların görev ve yetkileri kanunla açıkça belirlenir. Kurul üyeleri açık adaylık, uzmanlık ve kamusal dinleme sonrasında Meclisçe beşte üç çoğunlukla seçilir; altı yıllık görev yenilenemez.

Kurul üyelerine talimat verilemez; görevden alma ancak ağır görev ihlalini saptayan mahkeme kararıyla mümkündür. Kurumlar gerekçeli karar, açık raporlama, yeterli bütçe ve yargısal denetime tabidir. Bağımsızlık, hesap vermeme ayrıcalığı değildir.

Ulusal İnsan Hakları Kurumu ve Kamu Denetçiliği, idareden bağımsız, çoğulcu ve erişilebilir kurumlardır. Üyeleri insan hakları ve kamu yönetimi alanında yetkin kişiler arasından Meclisçe beşte üç çoğunlukla, altı yıl için ve bir defalığına seçilir.

Bu kurumlar kamu kurumlarını ve özgürlükten yoksun bırakma yerlerini önceden haber vermeden ziyaret edebilir; gerekli bilgiye erişir ve rapor yayımlar. Başvurular ücretsizdir; başvuru yapmak yargı yolunu veya sürelerini ortadan kaldırmaz. İdare önerilere gerekçeli cevap verir.

Vergi ve benzeri mali yükümlülükler kanunla konulur; mali güce, belirliliğe ve eşitliğe dayanır. Vergi politikası gelir ve servet dağılımındaki aşırı eşitsizlikleri azaltmayı gözetir.

İstisna, muafiyet ve afların yararlanıcı grupları, mali etkileri ve kamu yararı gerekçeleri açıklanır. Kişi veya kuruluşa örtülü vergi ayrıcalığı sağlanamaz. Yürütmeye verilecek oran değiştirme yetkisinin alt ve üst sınırları kanunda belirli olur.

Bakanlar Kurulu bütçe teklifini mali yıl başlamadan en az yetmiş beş gün önce Meclise sunar. Teklif orta vadeli riskleri, borçları, garantileri ve vergi harcamalarını kapsar. Meclis bütçeyi kanunla kabul eder.

Bütçe kabul edilemezse Meclis en çok üç aylık geçici bütçe yapar. Geçici bütçe de çıkmazsa önceki yılın aylık harcama sınırları fiyat artışları dikkate alınarak, yalnızca zorunlu hizmet ve mevcut yükümlülükler için uygulanır. Yeni vergi, yatırım taahhüdü veya garanti bu yolla getirilemez. Meclisin bütçeyi değiştirme ve denetleme yetkisi sürer.

Sayıştay, tüm kamu kaynaklarını Meclis adına bağımsız biçimde denetler. Kamu paylı şirketler, fonlar, garantiler, savunma ve güvenlik harcamaları denetimin kapsamındadır; gizlilik gerekli kapalı raporlamayla korunur, denetimi kaldıramaz.

Sayıştay üyeleri açık uzmanlık değerlendirmesi ve kamuya açık dinleme sonrasında Meclisçe beşte üç çoğunlukla, dokuz yıl için ve bir defalığına seçilir. Raporlar kesin hesap görüşmesinden önce yayımlanır. Kamu zararı kararları ve yargısal itiraz usulleri kanunla düzenlenir.

Kamu alımları, imtiyazlar, özelleştirmeler ve kamu özel işbirliklerinde rekabet, açıklık, eşit muamele ve yaşam döngüsü maliyeti esastır. Sözleşmeler, değişiklikler, gerçek faydalanıcılar ve kamu garantileri kamuya açık yayımlanır.

İstisnalar dar, gerekçeli ve süreli olur. Kamu malı ve gelirleri siyasal yakınlık nedeniyle devredilemez. Bağımsız itiraz ve yargı yolları sözleşme geri döndürülemez sonuç doğurmadan etkili koruma sağlar. Kamu zararına yol açan görevliler ve yükleniciler hukuka göre sorumlu tutulur.

Merkez Bankası, kanunla belirlenen fiyat istikrarı amacı doğrultusunda araç bağımsızlığına sahiptir; bu amaçla çelişmediği ölçüde istihdamı ve finansal istikrarı gözetir. Başkan ve kurul üyeleri uzmanlık temelinde, kamuya açık Meclis dinlemesi ve beşte üç çoğunlukla altı yıl için seçilir; görev yenilenemez.

Görevden alma yalnızca kanunda belirli ağır görev ihlalini saptayan mahkeme kararıyla mümkündür. Para politikası gerekçeleri ve Meclise hesap verme oturumları açıktır. Resmî istatistik kurumu mesleki bağımsızlıkla çalışır; yöntem, takvim ve veri düzeltmeleri yayımlanır, veriye siyasal talimat verilemez.

Devlet rekabeti, tüketicileri, küçük üreticileri ve çalışanları ekonomik güç yoğunlaşmasının zararlarına karşı korur. Tekelci uygulama, kamu desteğinde kayırma ve aldatıcı ticari davranış bağımsız denetime tabidir.

Dijital platformların ekonomik gücü, veri toplama ve erişim koşulları kanunla şeffaf, orantılı ve yeniliğe açık biçimde düzenlenir. Tüketici ve çalışanlar anlaşılır bilgiye, etkili itiraza ve giderime erişir. Kamu desteklerinin amaç, yararlanıcı ve sonuçları yayımlanır.

Devlet sosyal hakları mevcut kaynaklarının azamisini adil ve etkili kullanarak, belirli hedef ve göstergelerle sürekli geliştirir. Temel yaşamı koruyan asgari yükümlülükler kaynak yetersizliği ileri sürülerek bütünüyle kaldırılamaz.

Sosyal korumada geriye gidiş ancak zorunluluğu, geçiciliği, alternatiflerin incelendiği ve kırılgan grupların korunduğu somut verilerle gösterilirse mümkündür. Meclis yıllık sosyal hak etki raporunu görüşür; mahkemeler ayrımcılığı, keyfîliği ve asgari güvencelerin ihlalini denetler.

Herkes sağlıklı, dengeli ve güvenli çevrede yaşama hakkına sahiptir. Devlet ve kişiler ekosistemleri, biyolojik çeşitliliği ve gelecek kuşakların yaşam koşullarını korur. Çevresel zarar önlenir; ihtiyat ve kirletenin sorumluluğu esas alınır.

Devlet, bilimsel verilere uygun iklim azaltım ve uyum hedefleri koyar; ilerlemeyi açık raporlar. Çevresel bilgiye erişim, karar öncesi katılım ve etkili yargı yolu güvence altındadır. Ciddi ve geri dönülmez zarar riski karşısında geçici koruma sağlanır.

Ormanlar, sulak alanlar, kıyılar, su varlıkları ve diğer hassas ekosistemler ortak yaşamın güvencesidir. Ekolojik işlevlerini kalıcı biçimde ortadan kaldıran işlemlere izin verilemez. Bozulmuş alanlar iyileştirilir; yangın veya tahrip araziyi koruma dışına çıkarma gerekçesi olamaz.

Kıyılara ve ortak doğal varlıklara adil erişim korunur. Kullanım kararları bağımsız bilimsel değerlendirme, kamusal katılım, alternatif incelemesi ve yargısal denetime dayanır; yalnızca gelir sağlama gerekçesi üstün kamu yararı sayılmaz.

Devlet deprem, sel, yangın ve diğer afet risklerini bilimsel veriye göre azaltır. Risk haritaları, yapı denetimi sonuçları ve kamu binalarının güvenliği kamuya açıklanır; kişisel güvenlik için gerekli sınırlamalar dar tutulur.

Can güvenliğini tehlikeye atan yapı aykırılıklarını hukuka uygun sayan af çıkarılamaz. Denetim, projeyi yapan veya finanse eden çıkar grubundan bağımsız yürütülür. Afet hazırlığı ve müdahalesinde görev, kaynak ve koordinasyon önceden belirlenir; ihmaller bağımsız soruşturulur.

Devlet verimli tarım topraklarını, suyu, tohum çeşitliliğini ve gıda güvenliğini korur. Küçük üreticilerin, kooperatiflerin ve kırsal toplulukların adil piyasa koşullarına ve kamu hizmetlerine erişimini destekler.

Tarım ve gıda politikaları bilimsel veriye, çevresel sürdürülebilirliğe ve üretici ile tüketicinin katılımına dayanır. Destekler açık ve nesnel ölçütlerle dağıtılır; sağlığı veya ekosistemleri ağır tehlikeye atan uygulamalara karşı etkili denetim kurulur.

Hayvanlar hissedebilen canlılar olarak korunur. Devlet ve kişiler onlara gereksiz acı ve zarar veremez. Koruma politikaları bilimsel yöntemlere, yaşamın korunmasına ve toplum sağlığına dayanır.

Kamu makamları sahipsiz hayvanlar için koruyucu, sürdürülebilir ve denetlenebilir hizmet oluşturur. Hayvan refahı, yaban hayatının korunması ve kamu güvenliğine ilişkin tedbirler zorunluluk ve ölçülülük esasına göre kanunla düzenlenir.

Herkes spora, sanata ve kültürel yaşama güvenli ve eşit koşullarda katılabilir. Kamu destekleri çocukların, kadınların, engelli kişilerin ve yetersiz hizmet alan bölgelerin erişimini gözetir.

Spor kuruluşlarının özerkliği; demokratik yönetim, mali açıklık ve bağımsız denetimle birlikte korunur. Şiddet, tehdit, ayrımcılık ve kamu kaynağıyla kayırma önlenir. Disiplin ve güvenlik tedbirleri bireysel delile dayanır; toplu cezaya dönüşemez.

Bakanlar Kurulu; savaş, yaygın ve ağır şiddet veya olağan yetkilerle giderilemeyen büyük afet hâlinde, yalnızca gerekli coğrafi alan için en çok otuz günlük olağanüstü hâl ilan edebilir. Kararda olgular, amaç, kapsam ve öngörülen tedbirler açıklanır.

Karar derhâl Meclise sunulur. Meclis kırk sekiz saat içinde üye tam sayısının salt çoğunluğuyla onaylamazsa sona erer. Meclis süreyi ve alanı daraltabilir; uzatma her defasında en çok otuz gün için beşte üç çoğunlukla yapılır. Meclis kapatılamaz veya görevini yapmaktan alıkonulamaz.

Olağanüstü tedbirler tehlikenin gerektirdiği ölçüyü aşamaz; kişi, yer ve süre bakımından belirli olur. Yaşam hakkının keyfî ihlali, işkence, kölelik, zorla kaybetme, geçmişe yürüyen ceza ve ayrımcı toplu cezalandırma hiçbir koşulda meşru sayılamaz. Din ve vicdanın iç alanı korunur.

Hâkime başvuru, avukatla görüşme ve temel yargısal güvenceler kaldırılamaz. Anayasa değiştirilemez; kalıcı kurum değişikliği ve olağanüstü hâlle ilgisiz düzenleme yapılamaz. Tedbirler hâl sona erince kendiliğinden biter; doğmuş hak ihlallerinin denetimi ve giderimi sürer.

Olağanüstü hâl ilanı, uzatılması ve bütün tedbirler yargı denetimine açıktır. Anayasa Mahkemesi ilan ve uzatma hakkında yapılan başvuruyu yedi gün içinde karara bağlar; başvuruyu Cumhurbaşkanı, en az altmış milletvekili veya tedbirden doğrudan etkilenen kişi yapabilir.

Bireysel işlemlerde ilgili mahkeme gecikmeden geçici koruma sağlayabilir. Hükûmet her on beş günde bir Meclise ve kamuya hak etkileri, maliyetler ve tedbirlerin gerekliliği hakkında rapor verir. Güvenlik gerekçesi etkili denetimi tümüyle engelleyemez.

Silahlı kuvvetler, kolluk ve istihbarat teşkilatı demokratik sivil yönetime ve hukuka bağlıdır; siyasal faaliyette bulunamaz. Görev, yetki, bütçe ve denetimleri kanunla belirlenir.

İstihbarat ve güvenlik faaliyetleri Meclisin çoğulcu özel komisyonu ile bağımsız yargı tarafından denetlenir. Hukuka aykırı emir ve gizli ödenek suç veya hak ihlalini meşrulaştıramaz. Güvenlik görevlilerinin hakları, mesleki güvenceleri ve etkili şikâyet yolları korunur.

İlk beş maddedeki cumhuriyet, demokratik ve laik sosyal hukuk devleti, eşit yurttaş egemenliği, ülke bütünlüğü ve ortak dil ve simgelere ilişkin güvenceler kaldırılamaz; bunları ortadan kaldırma sonucu doğuran değişiklik teklif edilemez.

İnsan onuru, serbest seçim, güçler ayrılığı, bağımsız yargı ve hakların özü ortadan kaldırılamaz. Koruma, bu güvenceleri geliştiren düzenlemeleri veya barışçı anayasal tartışmayı yasaklama gerekçesi değildir. Bu maddenin koruma amacı başka bir madde üzerinden dolanılamaz.

Anayasa değişikliği en az iki yüz milletvekilinin imzasıyla teklif edilir. Metin ve gerekçesi kamuya yayımlanır; en az doksan günlük toplumsal görüş alma süresi tanınır. Konular ayrı ve anlaşılır biçimde oylanır.

Mecliste iki görüşme arasında en az otuz gün bulunur. Kabul için her iki son oylamada üye tam sayısının üçte ikisi gerekir. Olağanüstü hâl sırasında veya serbest müzakerenin fiilen engellendiği koşullarda değişiklik süreci yürütülemez.

Kabul edilen değişiklik halkoylamasından önce kendiliğinden Anayasa Mahkemesine gönderilir. Mahkeme otuz gün içinde 91 inci maddedeki sınırları, teklif ve görüşme usulünü ve soruların açıklığını denetler. Uygun bulunan metin, kararın yayımından sonraki altmışıncı ve doksanıncı günler arasında halkoyuna sunulur.

Her ayrı konu ayrı soruyla oylanır. Kabul için geçerli oyların yarısından fazlası ve kayıtlı seçmenlerin en az yüzde kırkının katılımı gerekir. Kamu makamları dengeli bilgilendirme ve eşit kampanya koşullarını sağlar. Kabul edilen değişiklik sonucu ve yürürlük tarihiyle yayımlanır.

Bu metin bağımsız bir sivil öneridir; yayımlanması yürürlükteki hukuku değiştirmez ve hiçbir organa mevcut Anayasa dışında yetki vermez. Buradaki kabul ve geçiş hükümleri ancak hukuken geçerli demokratik bir kabul işlemi gerçekleşirse sonuç doğurabilecek tasarım önerileridir.

Yeni anayasa tartışması açık, çoğulcu, eşit katılımlı ve barışçı yürütülür. Geçerli kabul usulü, yürürlükteki anayasal düzen ve uluslararası insan hakları yükümlülükleri gözetilerek ayrıca belirlenir. Bu metin kendi kendisine kurucu yetki veya hukuki geçerlilik tanımaz.

Bu kısımdaki süreler, taslağın internet yayımından değil, 94 üncü maddede belirtilen hukuken geçerli kabul işleminin sonucunda yapılacak resmî yayımdan itibaren başlar. Hakların korunması, ayrımcılık yasağı ve etkili başvuru güvenceleri bu başlangıç tarihinde uygulanır.

Kurumsal dönüşüm 96 ilâ 100 üncü maddelerdeki takvimle tamamlanır. Geçiş döneminde hiçbir hüküm hakların özünü zayıflatacak veya organlara sınırsız yetki verecek biçimde yorumlanamaz.

İlk milletvekili seçimi yürürlük başlangıcından itibaren en geç yüz seksen gün içinde yapılır. Mevcut Meclis bu süre içinde seçim ve geçiş kanunlarını kabul eder; ilk seçimde yüzde üçü aşan ülke barajı uygulanmaz. 36 ncı maddedeki bir yıllık bekleme bu ilk uyum seçimi bakımından, yalnızca barajın düşürülmesi ve erişilebilirlik güvenceleri için aranmaz.

95 inci maddede tanımlanan yürürlük başlangıcında yürütme görevi, mevcut bakanlardan oluşan geçici Bakanlar Kuruluna devrolur; mevcut Cumhurbaşkanının yürütme yetkileri bu tarihte sona erer. Geçici kurula mevcut Cumhurbaşkanı yardımcısı başkanlık eder; birden çok yardımcı varsa bu görevde kesintisiz süresi en uzun olan, eşitlik hâlinde en yaşlı yardımcı başkan olur. Yardımcı bulunmuyorsa kesintisiz bakanlık görev süresi en uzun olan, eşitlik hâlinde en yaşlı bakan başkanlık eder.

Geçici kurul, yeni Meclisin seçtiği hükûmet 54 üncü maddeye göre göreve başlayana kadar, 58 inci maddedeki zorunlu hizmet ve sınırlı yetki kurallarına ve Meclisin denetimine tabi olarak görev yapar. Yeni Meclisin ilk toplantısıyla 54 ve 58 inci maddelerdeki hükûmet kurma süreleri başlar. Parlamenter hükûmetin göreve başladığı gün geçici kurulun görevi sona erer.

Yeni Meclis ilk toplantısından itibaren altmış gün içinde 51 inci maddeye göre Cumhurbaşkanını seçer. Mevcut Cumhurbaşkanı, yeni Cumhurbaşkanı veya 54 üncü maddeye göre yeni hükûmet göreve başlayana kadar, hangisi önce gerçekleşirse o tarihe dek, yalnızca devletin temsili, kanunların yayımlanması ve Meclisçe seçilen Başbakan ile onun önerdiği bakanların atanması görevlerini yürütür. Bu geçici temsil görevi, 96 ncı maddede geçici Bakanlar Kuruluna devredilen yürütme yetkilerini içermez; 54 ve 56 ncı maddelerdeki bağlı atama kuralları aynen uygulanır.

Yeni hükûmet göreve başladığında yeni Cumhurbaşkanı henüz göreve başlamamışsa Meclis Başkanı 51 inci maddedeki dar yetkilerle vekâlet eder. Bu sürede seçim oylamaları en geç otuz günde bir yenilenir. Eski makam sahiplerine kişisel bağışıklık veya bağımsız yürütme yetkisi tanınmaz.

Yargı kurulları, seçim kurulu ve bağımsız kurumlar için uyum kanunları altı ayda çıkarılır; yeni seçim usulleri en geç dokuz ayda uygulanabilir hâle getirilir. Mevcut üyeler, yürürlük başlangıcında geçerli görev sürelerini tamamlar; yeni usul, boşalan üyeliklere ve daha sonra başlayacak dönemlere uygulanır. Mevcut kurumlar geçişte hukuka uygun görevlerini sürdürür. Üyelerin görev süreleri sırf sistem değişikliği nedeniyle kısaltılamaz; üyeler bu nedenle topluca meslekten çıkarılamaz. Yürütme makamına bağlı doğal yargı kurulu üyelikleri ise başlangıç tarihinde sona erer; bu, hâkimlik veya savcılık mesleğinden çıkarma sayılmaz.

Mevcut Anayasa Mahkemesi üyeleri görev sürelerini tamamlar; boşalan üyelikler 62 nci maddedeki kaynaklar arasında dönüşümlü ve dengeli dağıtılır. Diğer süreli kurullarda ilk yeni üyelerin üçte birinin görev süresi iki, üçte birinin dört, kalanların altı yıl olarak kurayla belirlenir; dokuz yıllık kurullarda üç, altı ve dokuz yıl uygulanır. Bölünemeyen sayılarda gruplar arasında en çok bir üye farkı olur. Sonraki seçimler olağan tam süreyle yapılır. Tek kişilik kurum başkanlıklarına bu kura uygulanmaz; bu görevler için Anayasada belirtilen olağan süre geçerlidir.

Mevcut kanunlar bu Anayasaya aykırı olmadıkları ölçüde uygulanır. Meclis temel hak, seçim, yargı, kamu yönetimi ve bütçe alanındaki uyum kanunlarını on iki ay içinde tamamlar. Mahkemeler bu sürede de temel hakları doğrudan korur ve norm denetimi yolunu işletir.

Kazanılmış haklar, özel hukuk ilişkileri ve kesinleşmiş kararlar yalnızca sistem değişikliği nedeniyle ortadan kalkmaz; hak ihlaline ilişkin yeniden yargılama ve giderim yolları saklıdır. Ceza sorumluluğu geriye yürütülemez. Kurumlar arası görev uyuşmazlıklarını Anayasa Mahkemesi öncelikle karara bağlar.

Meclis, sivil toplum ve uzmanların katıldığı çoğulcu bir izleme komisyonuyla ilk iki yıl altı ayda bir uygulama raporu yayımlar. İzleme organı yargı yetkisi kullanamaz veya seçilmiş organların yerine geçemez. Raporlar katılım, hak etkileri, bütçe ve kurumsal bağımsızlığı değerlendirir.

Bu Anayasadaki nitelikli çoğunlukla yapılan üye seçimlerinde gerekli oy sağlanamazsa çoğunluk eşiği düşürülmez; adaylık yenilenir ve en geç otuz günde bir açık oylama yapılır. Her seçimde asıl üyelerle aynı nitelik ve seçim usulüne göre yedek üyeler de belirlenir. Görev süresi biten üye en çok altmış gün rutin görevle devam edebilir; ardından aynı seçim kaynağından belirlenmiş yedek üye, asıl üyenin oy hakkı ve karar nisabına katılımıyla yalnızca zorunlu ve rutin işleri yürütür; yeni kalıcı atama yapamaz. Bu geçici görev yeni bir üyelik dönemi sayılmaz. İlk yedekler belirleninceye kadar, görev boşluğu ve karar nisabı kaybı doğmaması için mevcut üye aynı sınırlamalarla görevini sürdürür. Bu sınırlamalar mahkemelerin olağan yargılama, anayasal denetim ve acil hak koruma kararlarını engellemez. Kurumun karar yeter sayısı düşürülemez; Meclis tıkanıklığın nedenlerini ve çözüm önerilerini kamuya raporlar. Cumhurbaşkanlığı seçimi ve vekâleti hakkında 51 ve 97 nci maddelerin özel kuralları uygulanır.